Een familiebedrijf zonder familie?
Eline van Tijn is binnen Mediation Amsterdam de specialist in mediation binnen het familiebedrijf. Maar, ook bij andere zakelijke samenwerkingsconflicten komt die kennis van pas. In dit blog neemt ze je mee, in familiale kenmerken in andere nauwe samenwerkingsverbanden.
Eline: “Bij een familiebedrijf denk je natuurlijk aan een onderneming waarin ouders, kinderen, broers, zussen en andere familieleden samenwerken. De bloedband is een gegeven in de definitie van een familiebedrijf: een onderneming waarin één familie de beslissende stem heeft over de koers, het eigendom en vaak ook het dagelijks bestuur. Meer dan 50% van het eigendom (de aandelen) én van de beslissingsbevoegdheid is in handen van één familie. Ten minste twee leden van de leiding of het bestuur komen uit dezelfde familie.
Als mediator in de context van het familiebedrijf ben ik bekend met de typische dynamiek waarbij de familierelatie, gemeenschappelijk vermogen en het bedrijfsbelang altijd door elkaar spelen.
Ik kom in actie als die dynamiek heeft geleid tot conflicten, stagnatie of andere negatieve gevolgen voor de familie harmonie en/of de continuïteit van het bedrijf.
Maar mijn specifieke kennis en ervaring blijft niet beperkt tot gedoe in familiebedrijven.
In onze zakelijke mediation praktijk komen ook ondernemingen voorbij die op veel vlakken opvallend veel weg hebben van een traditioneel familiebedrijf. Terwijl de betrokken ondernemers helemaal geen familie van elkaar zijn! Het zijn bijvoorbeeld goede vrienden die ooit samen een bedrijf zijn begonnen. Jeugd- of studievrienden, oud-collega’s of zakenpartners die in de loop der jaren een hechte band hebben opgebouwd.
De juridische of biologische familieband ontbreekt, maar veel andere kenmerken zijn hetzelfde. En daarmee kunnen ook de conflicten en misverstanden verrassend veel overeenkomsten vertonen.
Samen ondernemen begint vaak met vertrouwen
Vrienden die samen een onderneming starten, doen dat vaak vanuit een groot onderling vertrouwen. Ze kennen elkaar goed, hebben plezier in het samenwerken en delen vaak een visie en droom voor de toekomst.
Je zou zeggen: een ideale basis voor ondernemerschap. Of toch niet?
Net als binnen een familiebedrijf ontstaat gemakkelijk de kenmerkende rolverwarring. Je bent niet alleen ondernemer en mede-eigenaar, maar ook hechte vriend, en bijvoorbeeld peetvader van elkaars kinderen, getuige op elkaars huwelijk. Beslissingen die zakelijk bedoeld zijn, kunnen daardoor persoonlijk worden ervaren.
Een discussie over de koers van het bedrijf kan voelen als kritiek op iemands ideeën of kwaliteiten. Een gesprek over geld kan ongemakkelijk worden omdat je elkaar als vriend nu eenmaal anders tegemoet treedt dan een willekeurige zakenpartner. En wanneer één van beiden meer zeggenschap wil, kan het spannend worden. Bij zakelijk gedoe, staat de persoonlijke relatie ineens óók op het spel.
Verglijkbare patronen als in een familiebedrijf
In traditionele familiebedrijven zien we vaak dat zakelijke en persoonlijke relaties door elkaar lopen. Dat geldt bijvoorbeeld voor de vraag wie welke verantwoordelijkheid krijgt, wie uiteindelijk de leiding heeft en hoe de opbrengsten worden verdeeld. Bij ondernemende vriendengroepen kunnen precies dezelfde vraagstukken ontstaan.
Wie neemt de belangrijkste beslissingen? Wie heeft uiteindelijk het laatste woord? Hoe verdelen we de aandelen? Wat als één van ons harder werkt dan de ander? Wat gebeurt er als iemand wil stoppen?
En misschien wel de lastigste vraag: kunnen we nog vrienden blijven als we zakelijk tegenover elkaar komen te staan?
Daarbij speelt nog iets bijzonders. Onder vrienden met een lange geschiedenis, bestaat de neiging om veel zaken onbesproken te laten. Dat regelen we later wel. Of: We kennen elkaar toch goed genoeg? Je werkt vanuit de aanname dat een stevige vriendschappelijke basis toekomstige misverstanden voorkomt. Dat is een risico….
Goede relaties kunnen slechte afspraken verhullen
Bij de start van een onderneming is enthousiasme vaak belangrijker dan formaliteiten. Er is een idee, energie en vertrouwen. Niemand verwacht dat er ooit een conflict zal ontstaan. Naarmate een onderneming groeit, veranderen de omstandigheden. Mensen ontwikkelen zich, krijgen andere ambities of gaan anders tegen risico’s aankijken. De ene ondernemer wil groeien, terwijl de ander vooral stabiliteit zoekt. De één wil meer investeren, de ander wil juist geld uit de onderneming halen.
Privé: verschuivende prioriteiten
Een gezin, een verhuizing, financiële verplichtingen, een echtscheiding, of simpelweg een veranderde kijk op het leven en de balans tussen werk en privé kunnen ervoor zorgen dat iemand andere keuzes wil maken dan een paar jaar eerder. Dat hoeft op zichzelf geen probleem te zijn. Het probleem ontstaat vaak wanneer de oorspronkelijke afspraken niet meer aansluiten bij de nieuwe werkelijkheid.
Het verschil tussen familie en vrienden is soms kleiner dan gedacht
Natuurlijk zijn er wezenlijke verschillen tussen een familiebedrijf en een onderneming van vrienden. Een familierelatie heeft een geschiedenis die generaties teruggaat, tot ver vóór de onderneming. Ook kunnen familierollen, patronen en verwachtingen diepgeworteld zijn zijn in de familiecultuur. Vriendengroepen ontstaan vaak op de middelbare school, tijdens studie of bij een eerste werkgever. Minder geschiedenis, en vaste rollen.
Vanuit mediation perspectief zijn juist de overeenkomst interessant.
In beide situaties is de relatie belangrijk. Er is vaak een sterke onderlinge loyaliteit. Er zijn gedeelde herinneringen, verwachtingen en onuitgesproken regels. En juist omdat mensen elkaar goed kennen, kunnen bepaalde patronen hardnekkig worden. Een opmerking van een compagnon kan daardoor dezelfde lading krijgen als een opmerking van een broer of zus. Niet omdat ze familie zijn, maar omdat de relatie betekenis heeft.
Het conflict gaat zelden alleen over het conflict
Wanneer we als mediator bij een familiebedrijf aan tafel zitten, blijkt het zichtbare conflict vaak slechts het topje van de ijsberg. Een discussie over aandelen kan bijvoorbeeld eigenlijk gaan over erkenning. Een meningsverschil over de opvolging kan onderliggend gaan over vertrouwen of loyaliteit.
Dat zien we ook bij bevriende ondernemers.
Een discussie over de taakverdeling kan in werkelijkheid gaan over de vraag: Zie jij wel hoeveel ik voor dit bedrijf doe?
Een discussie over zeggenschap kan betekenen: Vertrouw je mij nog wel?
En een discussie over geld kan uiteindelijk draaien om iets heel anders: Is onze relatie voor jou nog net zo belangrijk als vroeger?
Dat maakt dit soort conflicten ingewikkeld. Er is niet alleen een zakelijk probleem dat opgelost moet worden. Er staat ook een relatie op het spel.
Tip 1: Maak ruimte voor het gesprek voordat het conflict ontstaat
Misschien is dat wel de belangrijkste overeenkomst tussen familiebedrijven en ondernemingen van vrienden: het helpt om tijdig in gesprek te gaan en niet te wachten tot het al misgaat.
Goede afspraken zijn geen teken van wantrouwen. Integendeel. Juist wanneer de onderlinge relatie sterk is, kan het verstandig zijn om verwachtingen expliciet te maken.
Wie doet wat? Hoe worden besluiten genomen? Hoe gaan we om met verschillen van inzicht? Wat gebeurt er als één van ons wil stoppen? Hoe verdelen we verantwoordelijkheden en opbrengsten? En minstens zo belangrijk: hoe willen we met elkaar omgaan als we het fundamenteel oneens zijn?
Dat soort gesprekken hoeven de spontaniteit of het vertrouwen niet weg te nemen. Ze kunnen juist helpen om dat vertrouwen te beschermen.
Tip 2: Familie is niet alleen een relatie, maar ook een gevoel
Het begrip familiebedrijf gaat uiteindelijk misschien wel over meer dan bloedbanden. Het gaat over ondernemingen waarin persoonlijke relaties en zakelijke belangen sterk met elkaar verweven zijn. Waar duurzaamheid, lange termijn belangen, loyaliteit, vertrouwen, geschiedenis en emoties een belangrijke rol spelen. Waar mensen niet zomaar collega’s of aandeelhouders zijn, maar iets voor elkaar betekenen.
Of die band nu is ontstaan aan de keukentafel of tijdens de studententijd, op de werkvloer of in een jarenlange vriendschap.
Voor ons als mediators is daarom niet alleen de vraag relevant: zijn deze ondernemers familie van elkaar?
Veel interessanter is de vraag: welke relatie hebben deze mensen met elkaar, en wat gebeurt er met die relatie wanneer zakelijke en/of persoonlijke belangen botsen?
Waar ondernemen en persoonlijke relaties samenkomen, ontstaan prachtige samenwerkingen. Maar ook misverstanden, spanningen en onuitgesproken conflicten. Daarin maakt een bloedband soms verrassend weinig verschil. Een goede mediator wél!

